Władysław Hojnacki HIGJENA KOBIETY I KOSMETYKA

Lwów i Warszawa 1928, wydanie piąte przerobione i powiększone
Nakładem Księgarni Polskiej B. Połonieckiego
[6], 478, [2] s.
o. oryginalna, płócienna, tłoczona, barwiona i złocona
s. bdb- zabrudzenia oprawy, w dwóch miejscach przełamany blok
For. ca: 19×13 cm

Będąc w zasadzie przeciwnym popularyzowaniu wiedzy lekarskiej, a mianowicie jej części leczniczej, gdyż niedokładna znajomość tejże nauki, niekiedy nawet — jak to się zdarza — w postaci przestarza­ łych poglądów podanej, raczej szkody przynosi, ani­ żeli dopomaga, nie miałem też zamiaru uczynić z ni­ niejszej pracy „poradnika lekarskiego”. Zdobycze naukowe na polu higjeny pozwalają nam dzisiaj zmienić w pewnej mierze sposób i rodzaj walki z chorobą. Gdy doniedawna oczekiwało się wybuchu choroby jako nieuniknionego, trapiącego ludzkość, zła i dopiero wówczas stawało się do obrony z całym zasobem środków leczniczych, czyli uprawiało się tylko „leczenie”, to dzisiaj, dzięki dokładniejszemu zapoznaniu się z przyczynami chorób i odkryciom bakterjologji, trzymać się możemy często innej taktyki, t.j. możemy „zapobiegać” pojawianiu się chorób, mo­ żemy siebie i innych przed- niemi „chronić”. A gdy znowu codzienne doświadczenie uczy, że ten ostatni sposób daleko lepsze daje wyniki, że zaoszczę­ dza tysiące ofiar życia ludzkiego i zmniejsza chorobli- wość danego społeczeństwa, ale równocześnie wymaga współudziału wszystkich jednostek w pracy, przeto jest obowiązkiem każdego, w dobrze zrozumianym własnym i drugichinteresie, obznajomićsięzprzyczyna­ mi chorób, oraz wystrzegać się wszystkiego, co mogłoby szkodzićjednostce, aprzez nią rodzinie i społeczeństwu. O tych obowiązkach pamiętać powinna w pierw­ szym rzędzie kobieta, ona bowiem wskutek swych od­ miennych stanów fizjologicznych daleko częściej na­ rażona bywa na cierpienia, a cierpiąc, może nietylko sobie, lecz i potomstwu przynieść uszczerbek na zdro­ wiu. Tymczasem w życiu naszych kobiet widzimy na każdym kroku, w wychowa,niu, modach, odżywianiu i t. d. poważne błędy higjeniczne i bardzo wielką chorobowość; przyczyn zaś szukać należy nie tyle w braku dobrobytu, ile w nieznajomości i zaniedby­ waniu zasad higjenicznych, oraz w zastarzałych prze­ sądach i przyzwyczajeniach. „II ne faut rien prendre au dramatique, il faut tout prendre au sérieux !” Jedynie tedy zaznajomienie z dotyczącemi poglą­ dami dzisiejszej nauki i podkreślenie czynników szko­ dliwych dla zdrowia kobiety miałem na względzie, wypowiadając szereg krytycznych myśli i uwag o „hi- gjenie kobiety” przed laty w cyklu wykładów, któ­ rych tylko uzupełnieniem jest niniejsza praca. Trzy­ mając niejako rękę na tętnie ówczest^ych mych słu­ chaczek, czułem, że nie zawsze w opinji zgadzały się ze mną, że uwagi me czasem milczącym witały pro­ testem, a w sprawach więcej delikatnych i więcej prze­ szłe zapatrywania burzących z niepokojem mych słów słuchały. Ale, bo też nie wszystko, co mówiłem, zga­ dzało się z upodobaniami dzisiejszej kobiety ! Stałem twardo przy zajadzie, że zdrowie jest największym skarbem i jedynie prawdziwą ozdobą kobiety, że dla zachowania go warto się wyrzec loielu upodobań i nawyczek. Równocześnie jednak widziałem dużo zapału i dużo dobrych chęci, któreby łatwo w czyn wprowa­ dzić można, oraz odniosłem z wykładów to przeświad­ czenie, że nazuet o najmniej miłych sprawach można mówić i słuchać ich z korzyścią, byle się tylko mó­ wiło i słuchało poważnie ! I nie omyliłem się w sądach. Życzliwe przyjęcie, jakiego doznały pierwsze trzy wydania tej pracy, iv ciągu zaledwie lat paru zupełnie wyczerpane, oraz widoczne choćby w mej własnej tylko praktyce jej skutki — przekonały mnie iwymownie, że podniesie­ nie stanu zdrowia kobiety zaczyna już interesować ogół i że wszelkie choćby najskromniejsze w tym kie­ runku usiłowania znajdą od,dźwięk %posłuch. Tem zachęcony, uzupełniłem urydanie czwarte w miarę możności wszystkiem, co to rozwiązaniu tej tak ważnej dla kobiety sprawy przyclatnem być może. W szczególności pogłębiłem rozdziały o małżeństwie i zapobieganiu chorobom płciowym, dokładniejszą zwróciłem uwagę na odpowiadające kobiecie ćwiczenia fizyczne przez dodanie osobnego rozdziału o „wycho­ wania tizycznem”, rozdziałom zaś o liigjenie żyda codziennego i macierzyństwa starałem się nadać no­ woczesne i naukowe ramy. Idąc za prądem czasu, uzupełniłem niniejsze wydanie także „kosmetyką”, poziaalającą kobiecie na rozsądne rozglądnięcie się w tym labiryncie produktów i zabiegów, dążących do upiększenia ciała, a zbyt często przynoszących korzyść jedynie fabrykantom i szarlatanom. Pragnieniem mojem było stworzyć pracą, któraby każdą kobietą nauczyła pięknie żyć, piękną mieć du­ szę i piękne ciało. Niechże więc ona dobrze służy tej kobiecie, a przez nią rodzinie i naszemu odradzają­ cemu się naródotui. Lwów, we urrześniu 1924 Dr Władysław Hojnacki PRZEDM OW A D O W YDANIA PIĄTE G O Zachęcony szybkiem wyczerpaniem czwartego wy­ dania, orazprzychylnemi ocenami książki, uzupełniłem nowe wydanie niezbędnemi wiadomościami, których brak dawał się odczuwać, jak: „Konstytucja dała”, „Życie ‘płciowe” , „Niepłodność” i t. p. We wszystkich zaś rozdziałach poczyniłem zmiany i poprawki ko­ nieczne ze względu na postąp wiedzy i naulci. To samo dotyczy wzbogacenia rycin. Książka uległa też zupeł­ nemu, praktyczniejszemu przegrupowaniu rozdziałów. Wydawało mi się lepszą rzeczą, ze względu na tok myśli, omówić kolejno 3 epoki życia kobiety, a więc wychowanie, małżeństwo i cały okres macierzyństwa aż do wieku przejściowego, a potem dopiero podać wskazówki higjeniczne z żyda codziennego. W ten sposób na samym końcu znalazła się kosmetyka, jako niezbędny wprawdzie dzisiaj postulat w życiu kobiety, ale stanowiący osobny dział wiedzy. Lwów, w lipcu 1927 D r Władysław Hojnacki UW AGI WSTĘPNE Co to jest higjena? Jest to pielęgnowanie zdro­ wia, unikanie wszelkich czynników i okoliczności, które organizmowi ludzkiemu mogą szkodzić, a za­ tem jest to zapobieganie chorobom. i Rozglądając się w statystykach śmiertelności i chorobowości nowożytnych, nawet wysoką cy­ wilizację mających społeczeństw, doznajemy bar­ dzo przygnębiającego wrażenia. Daleko odbiegli­ śmy od owego biblijnego ideału, podług którego ży ­ cie ludzkie ma się kończyć uwiądem starczym powyżej lat 70. Gdyby wiek ten przedstawiał nor­ malne granice, to w takim razie, wykluczając na­ głe wypadki, powinnoby umierać w ciągu roku na tysiąc żyjących 14 i to najstarszych wiekiem. Niestety nawet wśród ludności żyjącej w naj­ lepszych warunkach śmiertelność jest większa, przeciętna długość życia mniejsza, a stosunkowo najwięcej umiera dzieci w wieku 1— 3 lat. Ogromny kontrast w cyfrach rozmaitych kra­ jów dowodzi, że obecny stan śmiertelności, a co Hojnacki: Higiena kobiety 1 w parze idzie i chorobowości, jest prostym wyni­ kiem pewnych stałych odziedziczonych lub na­ bytych właściwości ustroju ludzkiego w danem społeczeństwie, i już zgóry zdaje się być prawdo­ podobnemu że niektóre z owych szkodliwych w ła­ ściwości dałyby się usunąć, liczba wielu przypad­ ków śmierci ograniczyć, a życie całe zbliżyć do ow ego biblijnego ideału, co też w t. zw. okręgach zdrowia w Anglji osiągnięto. Śmiertelność przed­ stawia tam liczbę 17 na 1000. (W e Francji 19,2, w Niemczech 19,38, w Polsce pow yżej 30, wszyst­ ko wedle obliczeń za rok 1922. „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej za rok 1922“ i „Bulletin hygieniąue“ , 1923, Paris.) Jeszcze lepiej przekonać nas może o takiej możliwości statystyka przyczyn śmierci, w której czytamy, że na 100 zgonów przypada za rok 1926: •we w Hi- w Niem- w Pol- -we ITiancji szpanji czech. sc Lwowie N a gruźlicę 12’36 7*78 9’23 17-12 18*21 „ choroby zakaź. 2*24 4*49 4*29 7-37 6*28 „ zapalenie płuc 15-32 16-03 3-61 9-95 13*4 „ raka 4-28 2-60 417 6’13 6-1 „ nwiąd starczy 4-71 5-04 9-89 5-58 8*56 Liczby dotyczące Polski są przeciętnem obli­ czeniem z 5 większych miast: W arszawa, Kra­ ków, Lw ów , Poznań i Łódź, za rok 1926. A zatem około 50% umiera z przyczyn, któ- rym by można zapobiec. Jeżeli przyjmiemy, że rocz­ na śmiertelność np. w e L w ow ie wynosi 3016 (sprawozdanie Biura Statystycznego za rok 1926), to około 1500 osób tracimy rocznie w tern jednem mieście z własnej winy. W całej zaś Polsce, w y ­ kazującej śmiertelność ogólną ponad 200.000 — strata niepotrzebna dosięga liczby 100 tysięcy. Jeszcze czarniejszy mielibyśmy obraz, śledząc chorobowość społeczeństwa. Niezawsze bowiem choroba kończy się śmiercią, chociaż nie pozostaje bez ujemnego w pływ u na dalsze lata życia i na jego długość; na tem zaś polu chorobowości brak liigjeny zw ykł święcić jeszcze większe triumfy. Wymowność podobnych do pow yżej podanych cyfr stworzyła naukę higjeny i oddawna skłoniła już rządy do ujęcia jej w przepisy t. zw. policyjno- sanitarne, mające na celu zdrowie ogółu mieszkań­ ców. Ona też zmusiła do różnych zdrowotnych urządzeń, jak: wodociągi, kanalizacje, kliniki, szpi­ tale, nadzór nad pokarmami, oglądanie mięsa itp, 1 nie trzeba sądzić, że rządy starają się o to wszystko z sympatji lub z miłosierdzia dla swych mieszkańców! L eży to w dobrze zrozumianym ich interesie, w e względach czysto ekonomicznych, aby mieć jak najwięcej sił do pracy. Im więcej mło­ dych jednostek choruje lub umiera, tem większa strata w siłach współdziałających w utrzymaniu powszechnego dobrobytu, tem mniej kapitału, tem większa nędza. W szelkie starania nie mogą jednas doprowa­ dzić do upragnionego celu przy obojętności jedno­ stek. Każdy z nas musi mieć w tem swój udział. Od wieków przouuje w tem społeczeństwo angielskie, i* — 3 — w nowszych czasach kroczą w pierwszym rzędzie Amerykanie, Francuzi i Niemcy. M y jesteśmy jeszcze wtyle. U nas jeszcze znachorstwo i tajemne leki rozpowszechnione, a na myśl o klinice lub szpi­ talu ludzie dostają niekiedy dreszczów. A jakże jeszcze daleko jesteśmy od zwyczaju angielskiego, który najuboższym nawet rodzinom każe corocznie udawać się wraz z dziećmi do lekarza dentysty, by oglądnął uzębienie?! Ale jak już wspomniałem, by chronić zdrowie, potrzeba znać szkodliwe dlań czynniki. W iem y z lizjologji i patologji, że człowiek mo­ że żyć tylko przy ciągłem zachowaniu pewnego harmonijnego stosunku do swego otoczenia, z któ­ rego czerpie powietrze, wodę, pożywienie i t. d., a któremu z drugiej strony oddaje ciepło, wodę, kwas w ęglow y i cały szereg innych wydzielin. Normalny zatem przebieg życia m ożliwy jest tylko wśród takiego otoczenia, które nieznacznym za­ ledwie ulega wahaniom. Każda zbyt silna lub długa około nas odmiana w yw ołuje w ustroju naszym także odmianę, przewrót prawidłowych funkcyj, a zatem chorobę. W eźm y np. powietrze. Gra ono ważną rolę w naszem życiu. Jak wiadomo, jest ono mieszaniną dwu gazów : tlenu i azotu (21:79). Z powietrza czerpiemy do płuc z każdym wdechem tlen, a z każ­ dym wydechem oddajemy mu bezwodnik kwasu w ęglow ego. Tlen jest dla życia niezbędny, kwas w ęglo w y zaś jest dla życia trucizną; gdy w ięc w otaczającem nas powietrzu zajdą takie zmiany, że nagromadzi się dużo kwasu węglowego, a zma­ leje ilość tlenu, organizm ludzki słabnie, zaczyna się dusić. I oto zaraz widzimy na przykładzie, że wiele dla zdrowia uczynić można, dbając o czyste i świeże powietrze, pamiętając o przewietrzaniu mieszkań, lokali służących do tłumnych ze­ brań, dalej o zakładaniu licznych ogrodów w w ięk­ szych miastach, bo drzewa i rośliny pochłaniają kwas w ęglow y i dlatego są zwane płucami miast. Zrozumiemy teraz także mądrość przysłowia, że „B óg stworzył wieś, a człowiek miasto“ . Ale to powietrze może nam i w inny jeszcze sposób zaszkodzić. Nagłe oziębienie lub znaczne jego ogrzanie w yw ołać może również zwichnięcie równowagi ustroju ludzkiego, wyczerpać naszą od­ porność; w pierwszym wypadku będziemy mieli przeziębienie lub nawet zamrożenie, w drugim po­ rażenie skwarne. A dalej, zawierając prócz tlenu, azotu i kwasu w ęglow ego jeszcze parę wodną, nie­ kiedy amonjak, pył i rozmaite chorobotwórcze drobnoustroje, może powietrze na każdym kroku w yw ołać nasze schorzenie. Za wielka wilgotność powietrza źle oddziaływa na skórę i oddychanie, może być powodem cierpień reumatycznych, pier­ siowych, obrzęków śledziony itp. Obecność w po­ wietrzu bakteryj chorobotwórczych, a zwłaszcza gruźliczych, ułatwia im dostanie się drogą płuc do organizmu. W reszcie ciśnienie atmosferyczne, wia­ try i jasność nieba nie pozostają bez w pływ u na nasze zdrowie. — 5 — W eźm y kilka innych przykładów: W ziemi, w gruncie, po którym stąpamy, może być za wiele wilgoci, mogą się gnieździć także za­ razki, będące powodem epidemji zimnicy (malaria), duru (typhus), tężca, cholery itp. W wodzie niezbędnej do picia i potraw znajdu­ jemy często zanieczyszczenia produktami gnilnemi ciał organicznych, przymieszki trujących soli i zno­ wu grzybki chorobotwórcze. W7 pokarmach, które spożywamy, grożą nam niebezpieczeństwa z nieodpowiedniego ich składu, z braku dostatecznej pożywności, z zanieczyszcze­ nia szkodliwemi przetworami, pasorzytami itp. Ubranie, które ma nas chronić od szkodliwych w pływ ów zewnętrznych, może mieć nieodpowiedni dla ciała krój, szkodliwą jakość materji. Mieszkanie, zamiast służyć do odpoczynku i schronienia się — przez wilgoć, nagi omadzenie odpadków i wydzielin, brak powietrza i światła, które jest nieprzyjacielem niższych, a dla nas nie­ przychylnych organizmów roślinnych i zw ierzę­ cych, może być również przyczyną naszego scho­ rzenia. A wreszcie nasze zawody, zajęcia, fabryki, a nawet rozrywki i przyjemność1′, ileż nastręczają chwil do cierpienia, a często i powodów do śmierci? Wr walce o byt z otoczeniem tyle jest sposobności na każlym kroku do utraty zdrowia, że w yliczyć wszystkie tutaj byłoby niepodobieństwem. Jasną jest rzeczą, że wszystkie te wyliczone i niewyliczone czynniki działają jeszcze gw ałtow ­ — 6 — niej na organizmy słabe, wątłe i mało odpome. Je- żeli zatem wśróa jakiejkolwiek ludności śmiertel­ ność jest duża, pojawiają się epidemje, albo gdy ludzie w pewnym wieku zapadają stale na pewne cierpienia, to możemy z matematyczną pewnością już zgóry powiedzieć, że nietylko otaczające tę ludność czynniki życia są szkodliwe, ale też, że jest ona mało odporna i żyje niehigienicznie. Z tego także wynika, że w zadaniach higjeny leży nie­ tylko usuwanie czynników szkodliwych zdrowiu i życiu ludzkiemu, ale także doprowadzenie jedno­ stki, a przez nią całego społeczeństwa, do należy­ tej odporności i tężyzny fizycznej. Może niema więcej przekonywającego przy­ kładu wartości i skutków działania higjeny, jak za­ pobiegawcze szczepienie ospy Jennera. Gdy daw­ niej choroba ta by‘ a plagą ca‘ ej ludności europej­ skiej, przeciętnie bowiem 3 osoby na 1000 z jej powodu umierały, tak że dr Storch mógł pisać w początkach X V III wieku: „Ospa i miłość nie oszczędzają nikogo“ — to dzisiaj, dzięki szczepie­ niu, umiera zaledwie 3 na 100.000, a w niektórych krajach jest ona niesłychaną rzadkością. Praw ie te same korzyści mamy odniedawna w przypadkach błonicy (diphteritis), płonicy (scar- latina), duru brz…